Til balde!

Stranja ceno (31esma decembro 1920)

En la cayara Ido-Renkontro en Echternach (Luxemburgia), me prenis ek la "donacaji" da Yolande Juste libro kompilita da sua patro, Andreas Juste: "Antologio dil Idolinguo". Esas libro kun multa Idala texti. Un de li, esas kopiita sube. Ca texto rakontas to quon ula exterlandano vivis multa yari ante nun ye la noktomezo dil lasta dio dil yaro (Olda Nokto, en la Hispana) en Madrid, nome la "Puerta del Sol". Cayare, ankore me esis ibe, ma ye la antea nokto, ye la 30-esma decembro, ube kustumale esas esayo. Ibe esis same multa personi qui prenis la dekedu vitberi. Yen la texto skribita da R. Nakhla en la yaro 1920:

…Ante cirkum dek yari me asistis stranjega ceno di superstico en granda chefurbo Europala. Me trovesis en la central placo spacoza, rektangulatra, cirkumita de bela domi de tri o quar etaji. Inter oli esis granda administreyo. Ye la supro di ica, qua okupis cirkum duimo di un ek la longa lateri dil rektangulo, montris su, quale sat ofte en tala kazi, granda horlojo kun la Romala cifri dil hori tre facile e tre nete dicernebla.

Esas la 31-esma decembro 1910, kelka minuti ante noktomezo. La central placo, altratempe tote ne remarkinda, ofras nun tre kurioza spektaklo a mea okuli.

Centi de personi, sioruli, siorini, oldi, mez-evanti, yuni, pueri, aristokrati, borgezi e proletarii tote plenigas la ampla placo; li esas preske tante komprensita quante (quale) la sardini, l’anchovi o la haringi en la buxi famoza e tante kar (prizata) da la voyajeri ed exkursanti. Omna ta centi de personi stacas, omni kun ardoro fixigas la okuli a la cifro-placo dil granda horlojo dominacanta la loko e la spektantaro.

Ma pro quo ta universala regardo vers objekto tante komuna, ye kloko tante tarda, en posturo tante fatigiva? Kad ulo extraordinara eventas od eventos en la cifro-plako?

Nule. Ica esas e restas nevarieble senmova e preske tote blanka sub l’elektrala lumo qua kovras ol. La minut-angulo lentege avancas sempre egale. Tamen la centi de stacanta chefurbani de omna klaso ed evo regardadas ol fixe, paciente, nefatigeble, quale se nulo plu atraktiva existus por li altraloke.

Me vane serchas la klefo di ta neacesebla misterio. E me darfas dicar ke se omna mea lekteri esabus apud me en ta neobliviebla placo, li ne sucesabus sen extera helpo deskovrar la solvuro dil enigmato.

Fortunoze me ne esas senhelpa koram ta astoneganta ceno. Ula kapitano samideana akompanas me e sekrete juas pro mea stuporo ed embaraseso. Il dicas a me: “Remarkez ke singlu di ta centi de spektanti tenas en la manuo vitograpo.”

Me atencas ica detalo til nun neobservita. La parolo di mea samideano esas tre justa; mea stuporo augmentas, nam l’enigmato sempre pluobskureskas! Me questionas kun kelkete nervoza nepacientigita kuriozeso: “Quon signifikas to omna? Ol semblas a me stranja ne komprenebla sonjo!”

L’oficiro ridetante e dilatante l’aperturo di sua boko sub nigra labio-barbo fine klarigas plene la misterio. Il dicas a me: “En nia chefurbo esas supersticala kustumo stacar en ica placo koram ica horlojo ye la 31-esma decembre ye noktomezo, tenante en la manuo vinograpo. Ye singla de la dek e du sonora stroki anuncanta la morto dil yaro e la nasko de lua sucedanto, on manjas virbero, e kande on manjis dekedu, on iras adheme kun la joyigiva certeso ke la nova yaro esos felica!”

Advere, se ica moyeno feliceskar esus vere efikiva, nia trista tero de longe cesabus esar lakrimo-valo!

Ma ho ve! La famoza horlojo silencas ye ica nokto-mezo; la minut-agulo ja transiris la maxim alta punto dil cifro-plako e tamen nula stroko sonegas koram la centi de febroza expektanti durstoz ad plena feliceso.

Pos longa vana vartado sub la tote muta horlojo li fine manjas sucede e solene la dekedu tradicionala vitberi e quik pose foriras, portante en sua kordii ne la certeso, ma la nura melankolioza probableso ke li esos felica dum la komencita yaro!

R. NAKHLA (1920)

Felica Krist-Nasko!

Mafalda en Ido.

Japoniana autunala poemi (I)

Grilio, ne kantez

kun tanta doloro:

se tua chagreno esas longa

quale autunal nokto,

plu granda esas la mea.

Fujiwara no Tadafusa

Ca poemeto verkesis ye ula nokto, kande il retrovenis pos adiir sua amorantino ed lore il audis la kantado dil grilio.

La du maxim mikra rakonti...

Yen la du maxim mikra rakonti skribita en la Hispana:

- L'unesma skribesis da Augusto Monterroso:

Kande lu vekis su, la dinosaurio ankore esis ibe.

- La duesma skribesis da Luis Felipe Lomelí e nomesas "La emigranto"

Ka vu obliviis ulo? Utinam!*

En la originala rakonto, Lomelí uzas la Hispana vorto "ojalá" qua venas direkte ek la Araba. La korekta signifiko di ta vorto esas "Deo volez!", ma me kredas ke hike esas plu simila o plu bela uzar la latina vorto.

Olima Esperantisto...pre-Idisto...

Kelka dii ante nun, me komencis lektar libro pri la vivo dil kreinto dil Esperanto: Zamenhoff (La homo qua defiis Babel). Lektante l’anciena historio dil Esperanto, onu povas vidar ke un dil unesma lernanti ed Esperantisti en Hispania esis José Rodríguez Huertas, esperantisto di la Hispana provinco di Malaga, ma anke olima Volapük-isto. Il facis l’unesma lerno-libro en la Hispana (antee Edwar de Wahl publikigis l’unesma vortaro) pri Esperanto. En la yaro 1890 il skribas la libro Gramatica, Ejercicios y Diccionario de la Linguo Internacia. Ye ca libro, l’autoro esas flexebla Esperantisto, fakte il esas preske “pre-Idisto”. Il nomas Esperanto quale “Lingua (linguo) internacia”. Onu ya povas vidar ke la ne tro facila “v” di “lingvo” desaparas. Fakte, ye multa “v”-ala vorti, tala litero anke desaparas: akuo vice akvo (nia aquo), kuar vice kvar (nia quar), kuin vice kvin (nia kin)…José Rodriguez Huertas anke uzas la “y” qua ne existas en Esperanto por la pluralo e la sono “j”. Tale, il skribas yes, yam e yaro vice jes, jam e jaro. Preske quale ni! Dum la docado en lua lerno-libro, il anke desaparigas l’akuzativo!!! Fakte, segun kelka interretala dokumenti, il skribas Mi legas via letero! vice Mi legas vian leteron (Me lektas via letro). Il anke propozas ne nur un artikli definita ma kelka, nome uzar le por la maskulino, la por la femenino e ley e lay por la pluralo. En ca libro, on povas lektar ke Zamenhoff ipsa skribis a Edwar de Wahl ke “on devas korektigar parto dil gramatiko da Huertas”.

Juan de Mairena (I)

Mairena: Sioro Martínez, voluntez irar aden l’ardeza tabelo e skribez:

L’anciena espadi di glorioza tempi…

Martínez obedias.

Mairena: A qua tempo vu kredas ke la poeto aludas?

Martínez: A ta tempo, kande l’espadi ne esis anciena…

Juan de Mairena.

da Antonio Machado.

Sajeso...

Linguo Universala da Bonifacio Sotos Ochando.

Strado dedikita en Albacete al sacerdoto e filozofo Bonifacio Sotos Ochando, kreinto ye la yaro 1824 di la Linguo Universala qua prenis lua nomo, preske ne-konocata da multa samurbani.